Ο όρος <<mountaineering>> αφορά ένα ευρύ σύνολο δραστηριοτήτων που λαμβάνουν χώρα στα βουνά, όπως η αναρρίχηση (climping), το τρέξιμο βουνού (sky running), το hiking, το ski και πάμπολες παραλλαγές και συνδυασμούς των ανωτέρω, που γίνονται επαγγελματικά, αθλητικά ή απλά σαν hobby. Ενίοτε το πεδίο δράσης είναι ακραίο για τον άνθρωπο. Κίνδυνοι ελλοχεύουν λόγω πτώσεων, βράχων, κατακρημνίσεων, χιoνοστιβάδων, ρωγμών στον πάγο (crevasses), παγοπλαγιών και χιονοπλαγιών με κλίσεις > 40 μοιρών (ice & snow slopes), χείμαρροι. Άλλοι παράγοντες που δυσχεραίνουν ανάλογα εγχειρήματα είναι η ακτινοβολία, οι άνεμοι, τοξικά αέρια ηφαιστείων (Νότιος Αμερική και Ινδονησία, κακή ορατότητα, αντίξοες καιρικές συνθήκες.
Στα μεγάλα υψόμετρα η πλέον επικίνδυνη παθολογική κατάσταση είναι η ορεσιπάθεια που προκαλεί εγκεφαλικό ή και πνευμονικό οίδημα (High Altitude Cerebral Edema àHACE & High Altitude Pulmonary Edema àHAPE), και επιφέρει το θάνατο σε 24 ώρες περίπου αν δεν επιτευχθεί άμεση κατάβαση και χρήση οξυγόνου. Για την αποφυγή ανάλογων καταστάσεων συστήνεται ο ύπνος σε χαμηλότερα υψόμετρα (climp high – sleep low), η χρήση (στους περισσότερους) οξυγόνου και φαρμακευτικά ακεταζολαμίδη (Diamox) και κορτιζόνη ακόμη και προληπτικά. Οι ιθαγενείς των Άνδεων χρησιμοποιούσαν παραδοσιακά φύλλα coca για να ανταπεξέλθουν σε ανάλογες καταστάσεις. Η αραιή ατμόσφαιρα και η ελαττωμένη απορρόφηση της UVακτινοβολίας με την αντανάκλαση του χιονιού προκαλούν οφθαλμικά εγκαύματα και απώλεια όρασης (snowblindness)
To Αλπικό style ανάβασης που χαρακτηρίζεται από ταχύτατες αναβάσεις χωρίς σταδιακή προσαρμογή με ιδιαίτερα ελαφρύ εξοπλισμό και αρχικά εφαρμοζόταν στα ευρωπαϊκά μικρής έκτασης βουνά (πρώτα από Σλοβένους ορειβάτες) επεκτάθηκε ακόμη και στα Ιμαλάια, απαιτεί όμως υψηλά επίπεδα φυσικής κατάστασης και τεχνικής, ελαττώνει όμως την παραμονή στις επικίνδυνες ζώνες έχοντας το ρίσκο της παγίδευσης με ελλειπή εξοπλισμό της παγίδευσης σε μεγάλα υψόμετρα.
Το εργοφυσιολογικό profile των mountaineers παρουσιάζει μεγάλο εύρος, ανάλογα της κύριας ενασχόλησης, από τους αναρριχητές που μοιάζουν με αθλητές της ενόργανης μέχρι προσαρμογές υπερμαραθωνοδρόμων. Δεν είναι μόνο η ελαττωμένη πυκνότητα οξυγόνου που πρέπει να αντιρροπήσουν (στο Mt Everest είναι η μισή του επιπέδου θαλάσσης), αλλά και οι καιρικές συνθήκες, η ακτινοβολία, η μυϊκή και πνευματική κόπωση, η αφυδάτωση, η κακή διατροφή, τα διαρροϊκά σύνδρομα. Πρέπει λοιπόν να κινητοποιηθούν προσαρμοστικοί μηχανισμοί που κρατούν μια ικανοποιητική παροχή οξυγόνου και να ελαχιστοποιηθεί ο ρυθμός της πτώσης του παρεχόμενου στα μιτοχόνδρια οξυγόνου. Χωρίς αυτούς η απώλεια συνείδησης και ο θάνατος καραδοκούν.
Οι προσαρμογές που απαιτούνται είναι:
-Επιτάχυνση αναπνευστικής λειτουργίας
-Αποδοτικότερη ανταλλαγή αερίων από τις κυψελίδες στο αίμα
– Αυξημένη δέσμευση οξυγόνου από τη μυοσφαιρίνη
-Αύξηση των ερυθρών (δικτυοερυθροκυτταρική κρίση σε ~ 15 ημέρες)
-Αυξημένη μεταφορά οξυγόνου από τα τριχοειδή στα μιτοχόνδρια
-Ανακατανομή αιματικής ροής προς τους εργαζόμενους μύες με μείωση πιθανώς της εγκεφαλικής παροχής.
Η επιτάχυνση της αναπνοής είναι αποτέλεσμα διέγερσης υποδοχέων στο καρωτιδικό σωμάτιο. Η αντίδραση αυτή διαφέρει από άτομο σε άτομο και απαιτεί μερικές ημέρες (<<ξεμπούκωμα>>). Η επίτευξη <<steady state>> (=σταθεροποίησης) απαιτεί εβδομάδες. Πολυετής παραμονή σε υψόμετρο επιβραδύνει την αναπνευστική συχνότητα.
Η υπέρπνοια ελαττώνει τη μερική πίεση διοξειδίου του άνθρακα και αυξάνει τη μερική πίεση του οξυγόνου προκαλώντας αναπνευστική αλκάλωση που αντιρροπίζεται με απώλεια διττανθρακικών από τους νεφρούς χωρίς να ανατάσσεται πλήρως η αλκαλαιμία.
Άμεσα με την έκθεση σε υψόμετρο η ζωτική χωρητικότητα μειώνεται, ελαττώνεται η ροή αέρα και παραμένει παγιδευμένος αέρας στους πνεύμονες. Παρατηρείται αύξηση του υγρού στο μεσοκυττάριο χώρο. Η επάνοδος στο φυσιολογικό απαιτεί λίγες ημέρες. Μακροχρόνια παραμονή αυξάνει το λειτουργικό παρέγχυμα των πνευμόνων και τη διάχυση αερίων, προσαρμογές που χαρακτηρίζουν τους κατοίκους των Ιμαλαϊων και των Άνδεων. Η κυψελιδική υποξία αυξάνει την πίεση των πνευμονικών αρτηριών, αυξάνοντας τη διάχυση αερίων αυξάνοντας το ανενεργό πνευμονικό παρέγχυμα (physiological dead space). Η μακροχρόνια όμως παραμονή προκαλεί πνευμονική υπέρταση και χρόνια ορεσιπάθεια (νόσος του Monge ή chronic mountain sickness), που χαρακτηρίζεται από πνευμονική υπέρταση, πολυκυτταραιμία , πνευματική καθυστέρηση, αύξηση δεξιών καρδιακών κοιλοτήτων.
Η υποξία διεγείρει την έκκριση ερυθροποιητίνης μ’ αποτέλεσμα την δικτυοερυθροκυτταρική κρίση στις 15 ημέρες περίπου. Μια αύξηση του αιματοκρίτη που παρατηρείται νωρίτερα οφείλεται στην απελευθέρωση ερυθρών από το ήπαρ και τον σπλήνα και σε αιμοσυμπύκνωση. Αιματοκρίτης μεγαλύτερος του 55% και αιμοσφαιρίνη μεγαλύτερη του 19g/dl είναι ρεολογικά προβληματικά και προκαλούν τρχοειδική συμφόρηση. Ιδανική τιμή αιμοσφαιρίνης είναι τα 16-18g/dl. Όσο ανεβαίνουμε το Ph ανεβαίνει η μερική πίεση διοξειδίου του άνθρακα και του οξυγόνου πέφτουν και αντιρροπιστικά για την εξασφάλιση ενέργειας ανεβαίνει το 2-3DPG (2-3διφωσφορογλυκερικό =φωσφορική ένωση υψηλής ενέργειας) Ελάχιστα έχει μελετηθεί η παρατεταμένη – επαναλαμβανόμενη άσκηση σε μεγάλα υψόμετρα. Οι έρευνες αφορούν κυρίως μέγιστες προσπάθειες και τη μεγίστη πρόσληψη οξυγόνου που είναι πτωτική με την αύξηση του υψομέτρου και είναι στο Mt Everest όπου η ατμοσφαιρική πίεση είναι 250 Τr. το 20% της μεγίστης πρόσληψης του επιπέδου της θάλασσας που η ατμοσφαιρική πίεση είναι 760 Tor.και οφείλεται στην ελαττωμένη διάχυση οξυγόνου στις κυψελίδες μ΄ αποτέλεσμα μικρότερη διαθεσιμότητα οξυγόνου στους μύες και τον εγκέφαλο. Ο οργανισμός αντιρροπίζει με υπέρπνοια που είναι σαφώς μικρότερη ή απούσα
στους κατοίκους των μεγάλων υψομέτρων λόγω μεγάλης επιφάνειας ανταλλαγής αερίων (ενεργοποιημένες κυψελίδες).
Καρδιακή συχνότητα μετά την αρχική ταχυκαρδία και σε παραμονή αρκετών εβδομάδων σε υψόμετρο πέφτει, η δε χρήση οξυγόνου επιταχύνει τη μεγίστη καρδιακή συχνότητα με μηχανισμό που δεν είναι πλήρως κατανοητός.
Η περιορισμένη απόδοση σε βραχείας διάρκειας έντονη άσκηση σε μεγάλο υψόμετρο οφείλεται περισσότερο στην εγκεφαλική υποξία παρά τη μυϊκή. Η υποξία επηρεάζει γρηγορότερα και εντονότερα το ΚΝΣ με συμπτώματα όπως η ζάλη. Περιορισμός όρασης, φθίνουσα νευρομυϊκή συναρμογή και τέλος απώλεια συνείδησης. Μετά από την επιστροφή από μεγάλα υψόμετρα αναφέρονται νευρολογικές διαταραχές και διαταραχές συμπεριφοράς. Τα ανωτέρω διαδράμουν εντονότερα σε ταχυπνοϊκά άτομα, (ταχύπνοιαàυποκαπνίαàαλκάλωσηàαγγειοσύσπαση εγκεφάλουàελάττωση παροχής στο ΚΝΣ). Στην Ολυμπιάδα του Μεξικού σε ένα μέτριο υψόμετρο (2300μ) σε αγωνίσματα διάρκειας μεγαλύτερης των 2’ (εκτός του χρόνου προσαρμογής που απαιτούσαν) οι επιδόσεις ήταν κακές και η μεγίστη πρόσληψη οξυγόνου των αθλητών χαμηλή.
Στο mountaineering οι προσπάθειες είναι συνεχόμενες, επαναλαμβανόμενες και διαρκούν μέρες, εβδομάδες ακόμη και μήνες, σε συνθήκες που δεν παρέχουν επαρκείς και αντικειμενικές πληροφορίες . Μέχρι τα 5000μ η επίδοση βελτιώνεται ανάλογα με το χρόνο προσαρμογής. Η διάρκεια της μέχρι εξάντλησης άσκησης στο 75% της μεγίστης πρόσληψης οξυγόνου είναι πολύ καλύτερος και η συσσώρευση γαλακτικού μικρότερη μετά 12 ημέρες προσαρμογής παρά την δεύτερη ημέρα στα 4300μ.. Δεν έχουμε στοιχεία για υψόμετρα μεγαλύτερα των 6000μ. Οριακό υψόμετρο διαβίωσης είναι τα5500μ. Πιο πάνω μετά μια αρχική προσαρμογή η απόδοση πέφτει και τα λειτουργικά συστήματα καταρρέουν. Βασικός κανόνας είναι πως για ανάβαση σε μεγάλα υψόμετρα απαιτείται προσαρμογή σε χαμηλότερα.
Προπονητικά η καλή αερόβια ικανότητα εγγυάται ταχύτερη κίνηση και βραχύτερη παραμονή σε αφιλόξενα υψόμετρα προσδίδοντας ασφάλεια χωρίς να είναι σίγουρο αν η μεγίστη πρόσληψη οξυγόνου συνάδει απόλυτα με αυτή! Η αερόβια άσκηση είναι απαραίτητη. Η προπόνηση δύναμης επίσης χωρίς όμως μεγάλη μυϊκή υπερτροφία που αυξάνει τις ενεργειακές απαιτήσεις. Συστήνονται το τρέξιμο, το skiαντοχής το ποδήλατο το κολύμπι.
Υπάρχει μεγάλη ανομοιογένεια στο δείγμα των elite mountaineers. Οι περισσότεροι έχουν μεγίστη πρόσληψη οξυγόνου πάνω από 60ml/kg/1’ αλλά υπάρχουν και elite με 45mi/kg/1’. Προτείνονται προπονητικά ερεθίσματα υπομέγιστα, συνεχόμενα ανάλογα των υπερμαραθωνοδρόμων. Πάντως άλλοι παράγοντες καθορίζουν τη μεγίστη πρόσληψη οξυγόνου σε επίπεδο θαλάσσης και άλλοι στα ακραία υψόμετρα. Οι elite mountaineers χαρακτηρίζονται από υψηλή αναπνευστική προσαρμογή (ventilatory responseàVR), ώστε μικρή αύξηση της αναπνευστικής συχνότητας
επιφέρει μεγάλη επίδραση στον κορεσμό του αίματος με οξυγόνο. Χαμηλή αναπνευστική προσαρμογή ρέπει σε εμφάνιση εγκεφαλικού ή πνευμονικού οιδήματος (HAPE – HACE).
Διατροφικά είναι απαραίτητη η μεγάλη πρόσληψη υδατανθράκων για τον περιορισμό της ούτως ή άλλως δεδομένης απώλειας μυϊκής μάζας λόγω νεογλυκογένεσης. Μετά τα 6000μ εμφανίζονται σύνδρομα δυσαπορρόφησης, διάρροιες, ισχαιμία και έλκη εντέρου, αφυδάτωση. Συστήνονται μικρά εύπεπτα γεύματα, λήψη υψηλών δόσεων βιταμινών (vit C 2-3gr, vitE 400-500 IU, vit D3 2000 – 5000 IU, Bcomplex), ψευδάργυρος, μαγνήσιο, σελήνιο και αμινοξέα βραχείας αλύσου (BCAA).
Σε τέτοιου είδους ακραία εγχειρήματα η αρίστη ψυχολογία και ο ελεγχόμενος ενθουσιασμός και η συντροφικότητα αποτελούν ακρογωνιαίο λίθο ασφάλειας και επιτυχίας
